Comentários do leitor

Khả năng nhận thức

por Editoria RVQ (2019-08-01)


Trong số các nhà triết học mà cho đến nay, nhân loại không thể không kể tới, R.Đêcáctơ được thừa nhận là người có một vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử triết học. Ông là người đã sử dụng phương pháp hoài nghi của mình để đấu tranh chống lại triết học kinh viện giáo điều từng thống trị suất thời Trung cổ đen tối và tạo dựng nền tảng cho việc kiến tạo lâu đài khoa học với những phương pháp mới. Là người tin tưởng sâu sắc vào sức mạnh của trí tuệ con người, Đêcáctơ đã giữ lập trường duy lý trong nhận thức luận. Việc tìm hiểu vấn đề nhận thức và khả năng tự ý thức của con người trong triết học Đêcáctơ chỉ cho phép chúng ta hiểu rõ hơn roi loan ngon ngu triết học của ông, trước hết là trong lĩnh vực nhận thức luận.



9EVLi9jRLyhJwh2GC2XG3avS6nEdcbJbvWS8Zgy5



Khi giải quyết vấn đề nhận thức, Đêcáctơ theo khuynh hướng gắn khái niệm ý thức với khái niệm tư duy. Trong quan niệm của ông, tư duy là tất cả những gì được chúng ta ý thức, là những cái diễn ra trong bản thân chúng ta, bởi chúng ta luôn có ý thức về điều đó. Quan niệm đó đã được Đêcáctơ sử dụng trong cuộc tranh luận và Hốpxơ và trong thư ông gửi cho Ginbê (1642). Dựa vào đó, một số người đã khẳng định trong triết học Đêcáctơ, tư duy và ý thức được coi là các khái niệm đồng nghĩa. Tuy nhiên, khi xem xét quan niệm về ý thức mà Đêcáctơ đã đưa ra trong các tác phẩm của mình, có thể nói, với ông, trở thành có ý thức là tư duy, là sự phán tư về tư duy của mình. Điều đó cho thấy, Đêcáctơ đã không đồng nhất một cách vô điều kiện khái niệm tư duy với khái niệm ý thức. Ông cho rằng sự phân định giữa các khái niệm đó không chỉ thuần tuý về mặt hình thức, mà còn là ở chỗ, ý thức là cái mà thông qua đó, chúng ta ý thức, còn tư duy là cái mà chúng ta ý thức về nó. Đêcáctơ gắn sự phân định đó trước hết với roi loan van dong "phản tư,'theo quan niệm của riêng ông. Ông cho rằng sự phản tư diễn ra khi người ta cảm thấy một điều gì đó và đồng thời nhận thấy trước đó mình chưa hề cảm nhận thấy chính điều ấy. Sự phản tư đó gắn liền với hiểu biết và có liên quan mật thiết với cảm xúc tới mức chúng ta có cảm tưởng là chúng không khác gì nhau. Như vậy, trong quan niệm của Đêcáctơ, sự phản tư là cái cho phép chủng ta có thể đối chiếu giữa tri thức mới với kinh nghiệm nhận thức đã có, tức là với lý trí với tư cách chủ thể của tư duy. Rằng sự phản tư là cái mang lại tính thống nhất cho tự ý thức.



klVTOBVRydozinHUF00XwkY2Eeg2OgOZrxSEDpIhViệc sử dụng khái niệm "phản tư" cho thấy, Đêcáctơ xem xét các hành vi của ý thức không những từ giác độ đồng đại mà cả từ giác độ lịch đại và có tính tới mối liên hệ phát sinh giữa quá khứ và tương lai với tư cách là mối liên hệ bảo đảm cho sự thống nhất có tính năng động của tự ý thức con người. Trong "Mặc tưởng về triết học đầu tiên", Đêcáctơ còn đưa ra sự phân định theo "mối liên hệ thời gian" giữa trực giác tiềm năng và trực giác thực tại trong ý thức. Ông cho rằng mặc dù chúng ta luôn thực sự ý thức về các hành vi của trí tuệ chúng ta, song không phải lúc nào chúng ta cũng ý thức được nó. Chúng ta dường như mới chỉ ý thức được năng lực và khả năng của nó mà thôi. Đêcáctơ muốn dựa vào sự phân định đó để khẳng định luận điểm về tính liên tục của tư duy. Và khi gán cho học thuyết về trực giác trí tuệ, bẩm sinh một vai trò quan trọng trong việc luận chứng cho tính liên tục của tư duy, cho tính tự đồng nhất của lý trí, Đêcáctơ cho rằng lý tri con người luôn chứa đựng trong mình các ý niệm về Thượng đế, về bản thân mình và về mọi chân lý được coi là hiển nhiên. Các ý niệm đó không chỉ được con người ý thức một cách hiện thực, chúng còn được con người ý thức một cách tiềm năng, ý thức theo khả năng linh cảm của lý tính. "Không có sự vật xa xôi nào, Đêcáctơ khẳng định, mà người ta không tìm kiếm được, không có sự vật bí hiểm nào mà người không khám phá ra được". Bởi vậy, theo ông, không nên đặt ra cho trí tuệ con người bất kỳ một giới hạn nào cả. Ông cho rằng khát vọng nhận thức của con người là vô biên, do vậy nó cần đến Thượng đế với tư cách cái tượng trưng cho sự hoàn hảo và tối cao tuyệt đối, có khả năng định hướng và tạo dựng niềm tin cho nhận thức cũng như mọi ước vọng của kinh vuong nao bo.



Với học thuyết về trực giác trí tuệ bẩm sinh, khi xem xét những quan niệm truyền thống của chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa duy cảm, Đêcáctơ đã đứng trên lập trường của chủ nghĩa duy lý. Ông kêu gọi con người hướng tới việc hoàn thiện và phát triển khả năng trí tuệ của mình, hướng tới lumen naturale (ánh sáng tự nhiên - cái được Đêcáctơ đồng nhất với khả năng trí tuệ cao nhất của con người). Theo ông, con người muốn tìm cách "nhận thức chân lý một cách nghiêm chỉnh thì cần phải quan tâm đến việc tăng cường lumen natu rale". Ông cho rằng điểm khởi đầu của nhận thức chân lý và cũng là khả năng nhận thức cao nhất của trí tuệ con người là trực giác. Từ lập trường duy lý chủ nghĩa, Đêcáctơ coi trục giác là trực giác trí tuệ hay lý tính, là khả năng linh cảm của lý tính. Tự nó, trực giác có thể xét đoán đúng sai của tri thức, xác định tính chân lý của nhận thức con người mà không cần đến bất cứ một sự nỗ lực nào. Khả năng trí tuệ này, theo Đêcáctơ, hoàn toàn đúng đắn và công minh, là toà án để phân định mọi cái, đánh giá mọi tri thức cung như mọi hành vi hoạt động của con người. Rằng trực giác "là một khái niệm vững chắc của một trí tuệ rõ ràng và chăm chú được ánh sáng tự nhiên của lý tính sản sinh ra và nhờ sự đờn giản của mình, nó còn xác thực hơn cả bản thân diễn dịch". Như vậy, với ông, trực giác là sự tự ý thức, tự nhận thức về các chân lý “đang hiện lên” trong lý tính. Coi trực giác là sự linh cảm của lý tính, Đêcáctơ đã khẳng định rằng mọi sai lầm của con người đều do người ta hành động không tuân theo lý tính của mình, còn bản thân hoạt động trực giác của lý tính thì bao giở cũng đúng.